محمدجواد استادی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به وضعیت حرم مطهر رضایشان پیش از انقلاب اسلامی اظهار کرد: پیش از انقلاب، هرچند حرم مطهر رضایشان جایگاهی عمیق در باورها و عواطف دینی مردم داشت، اما این جایگاه عمدتاً در ساحت مناسک فردی و زیارت آیینی تعریف می‌شد و در نظام برنامه‌ریزی شهری، فرهنگی و اجتماعی، کمتر به‌عنوان یک کانون هویت‌ساز مورد توجه قرار می‌گرفت.

ایشان افزود: پیروزی انقلاب اسلامی نقطه عطفی در نسبت دین با جامعه ایرانی بود. با استقرار گفتمان دینی – انقلابی، دین از حاشیه به متن زیست اجتماعی بازگشت و طبیعی بود که حرم مطهر رضایشان نیز در همین چارچوب، از یک مکان مقدس صرفاً مذهبی به یک کانون معنابخش و جهت‌دهنده حیات جمعی مردم ارتقا یابد.

مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضایشان ادامه داد: در این نگاه جدید، زیارت دیگر صرفاً یک عمل عبادی فردی تلقی نشد، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای تمدنی، تربیتی و اجتماعی فهم شد؛ تجربه‌ای که می‌تواند بر اخلاق عمومی، فرهنگ، رفتارهای اجتماعی و حتی مناسبات و آیین‌های شهری اثرگذار باشد.

استادی با اشاره به نقش آستان قدس رضایشان تصریح کرد: گسترش فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی، اجتماعی و رسانه‌ای آستان قدس رضوی، پیوند حرم با مفاهیمی چون خدمت به محرومان، کرامت انسانی، عدالت اجتماعی و مقاومت را تقویت کرد. حضور فعال حرم در بزنگاه‌های مهم اجتماعی و انقلابی نیز موجب شد حرم در ذهن شهروندان مشهد، به قلب هویت فرهنگی و معنایشان شهر تبدیل شود. از این منظر، حرم دیگر فقط مقصد زائران نبود، بلکه به مرجع معنایی، پناهگاه اجتماعی و نقطه اتصال دین با زندگی روزمره مردم بدل شد.

چهار مؤلفه اصلی در تقویت نقش هویتی حرم رضوی

ایشان با اشاره به چهار مؤلفه اصلی در شکل‌گیری نقش هویتی حرم پس از انقلاب گفت: نخستین مؤلفه، تحول معنایی زیارت است. انقلاب اسلامی زیارت را از یک تجربه فردی به تجربه‌ای اجتماعی و مسئولیت‌ساز تبدیل کرد؛ زیارتی که با مفاهیمی چون آگاهی، تعهد، عدالت‌خواهی و ایستادگی در برابر ظلم پیوند خورده است.

رئیس روابط عمومی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضایشان دومین مؤلفه را نقش نهادی آستان قدس رضایشان دانست و افزود: آستان قدس با فعالیت‌های گسترده فرهنگی، هنری، آموزشی، پژوهشی و اجتماعی، حرم را از یک نهاد صرفاً خدماتی به یک بازیگر مؤثر در تولید فرهنگ و هویت اجتماعی تبدیل کرده است. ایجاد مراکز پژوهشی و هنری، مدارس، تولیدات رسانه‌ای و برنامه‌های متنوع اجتماعی برای اقشار مختلف، حرم را به نهادی فرهنگ‌ساز بدل کرده است.

استادی، سومین مؤلفه را پیوند حرم با تحولات اجتماعی و انقلابی جامعه عنوان کرد و گفت: حرم مطهر رضایشان در چهار دهه گذشته همواره در متن تحولات اجتماعی حضور داشته و کنار مردم ایستاده است. همین همراهی باعث شده مردم حرم را نه یک نهاد منفعل، بلکه همراه و پناهگاه اجتماعی خود بدانند.

مدیر کلان‌پروژه مکتب هنر رضوی، نقش کنشگران فرهنگی را چهارمین مؤلفه برشمرد و افزود: حضور فعال جوانان، هنرمندان، شاعران، پژوهشگران، علما و فعالان فرهنگی باعث شده حرم به منبع الهام و مرکز شکل‌گیری هویتی زنده و پویا در مشهد تبدیل شود؛ هویتی که برخاسته از زیست واقعی مردم است، نه تحمیلی و اداری.

ضرورت سیاست‌گذاری فرهنگی با محوریت حرم رضوی

ایشان درباره اقدامات ضروری برای تقویت نقش حرم در هویت فرهنگی مشهد گفت: نخستین اقدام، به‌ رسمیت ‌شناختن حرم به‌عنوان محور هویت فرهنگی مشهد در اسناد بالادستی شهری، فرهنگی و رسانه‌ای است. حرم نباید صرفاً یک عنصر مذهبی در کنار سایر عناصر شهر تلقی شود، بلکه باید به‌عنوان کانون هویت‌بخش شهر دیده شود.

استادی، دومین اقدام را تولید و تقویت روایت فرهنگی و تمدنی از حرم دانست و تأکید کرد: حرم مطهر رضایشان ظرفیت بی‌نظیری برای روایت‌پردازی در حوزه هنر، ادبیات، آموزش و رسانه دارد. بدون روایت‌سازی منسجم، این ظرفیت عظیم به‌تدریج به امری تکراری و مناسکی فروکاسته می‌شود.

این پژوهشگر مطالعات فرهنگی با اشاره به پیوند حرم با زندگی روزمره مردم گفت: روح زیارت نباید تنها در ایام مناسبت‌ها فعال باشد، بلکه باید در سبک زندگی شهروندان، معماری شهری، آموزش رسمی و غیررسمی و اقتصاد فرهنگی حضور معنادار داشته باشد. این پیوند، تجربه هویتی پایدار برای نسل‌های مختلف ایجاد می‌کند.

وی، چهارمین اقدام را تربیت و حمایت از کنشگران فرهنگی هویت‌ساز دانست و تصریح کرد: بدون نیرایشان انسانی اندیشمند، هنرمند و متعهد، هیچ سیاست فرهنگی پایداری شکل نمی‌گیرد. باید نسلی از کنشگران فرهنگی تربیت شود که بتوانند پیام و معنای حرم رضایشان را با زبان امروز و برای آینده ترجمه کنند.

خلأ نظری «هویت رضوی»؛ بزرگ‌ترین فرصت از دست‌رفته فرهنگی مشهد

استادی با اشاره به چالش‌های موجود در استفاده فرهنگی از ظرفیت حرم رضایشان گفت: مهم‌ترین فرصت از دست‌رفته، فقدان یک صورت‌بندی نظری منسجم از «هویت رضوی» در تراز تمدنی است. اقدامات ارزشمند متعددی انجام شده، اما کمتر در قالب یک گفتمان کلان و پایدار سامان یافته است.

رئیس روابط عمومی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضایشان افزود: اگر حرم به‌عنوان یک «مدرسه تمدنی» تعریف و تبیین می‌شد، امروز می‌توانستیم از مشهد نه‌فقط به‌عنوان یک شهر زیارتی، بلکه به‌عنوان الگایشان شهر دینی – انقلابی در افق تمدن نوین اسلامی سخن بگوییم.

ایشان تأکید کرد: این خلأ همچنان قابل جبران است، اما جبران آن نیازمند جسارت فکری، انسجام نهادی و عبور از نگاه‌های مقطعی و مناسکی به فرهنگ است. حرم مطهر رضایشان همچنان بزرگ‌ترین سرمایه هویتی مشهد و یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های فرهنگی جهان اسلام است، به شرط آن‌که در تراز شایسته‌اش فهم و به‌صورت نظام‌مند به کار گرفته شود.