خبرگزاری ایسنا:‌ ماه رمضان پیش از آنکه بر اساس تقویم آغاز شود، با نشانه‌هایی شروع می‌شود که زودتر در زندگی روزمره نمایان می‌شوند. تدارک خوراکی‌های مرتبط با این ماه و چشم‌انتظاری برای رؤیت هلال ماه، بخشی از نشانه‌های ماه رمضان است. ماهی که در بخش‌های دینی و عبادی در اکثر نقاط کشور با سبک‌ها و فرایض مشترک پشت‌سر گذاشته می‌شود،‌ اما تجربه‌اش در هر منطقه، با لایه‌هایی از عادت‌ها و آیین‌های به‌جامانده از گذشته شکل می‌گیرد؛ رسم‌هایی که بعضی هنوز در زیست جمعی جریان دارند و از بعضی دیگر تنها ردی به جا مانده که آن را هم به واسطه تعریف خاطرات بزرگ‌ترها به یاد می‌آوریم. 

در میان اقوام مختلف ساکن ایران، این تنوع آیینی جلوۀ پررنگ‌تری پیدا می‌کند؛ جایی که مناسک ماه رمضان با فرهنگ کهن هر قوم درهم می‌آمیزد و شکل‌های خاصی از پیشواز و زیست به شیوه این ماه را می‌سازد. از چند روز مانده به حلول ماه رمضان، تدارک‌ها آغاز می‌شود؛ نظافت خانه و تن، آماده‌سازی سفره‌های سحر و افطار، شب‌های احیا و رسم‌هایی که تا عید فطر امتداد پیدا می‌کند.

در میان ترکمن‌های ایران نیز رمضان تنها یک فریضه دینی نیست، بلکه با سنت‌های ریشه‌دار قومی پیوند خورده است. اگرچه بخشی از آیین‌های کهن در گذر زمان کمرنگ شده یا به فراموشی رفته، اما آن دسته که پیوند عمیق‌تری با باورهای مذهبی داشته‌، همچنان در میان ترکمن‌ها پابرجاست و هر سال با نزدیک‌شدن به این ماه، نشانه‌هایش دوباره ظاهر می‌شود.

پیشواز ماه رمضان در میان ترکمن‌ها با رسمی شناخته می‌شود که در زبان ترکمنی «اوتورمق» به معنای جلو بلند شدن نام دارد؛ آیینی که با روزه‌گرفتن در روزهایی از ماه‌های پیش از رمضان همراه است و بیش از همه از سایشان ریش‌سفیدان و روحانیون اهل سنت رعایت می‌شود. ترکمن‌ها برای پیشواز ماه رمضان یک ماه پیش از آغاز رمضان سه نوبت روزه می گیرند؛ به این صورت که روز اول ماه شعبان، از چهاردهم ماه شعبان به مدت سه روز و از بیست و هفتم ماه رجب تا آخر ماه که در مجموع ۹ روز از ماه شعبان را شامل می‌شود و آخرین روز آن به ماه رمضان متصل می‌شود. 

همزمان، خانواده‌ها به استقبال معیشتی ماه می‌روند؛ از تکمیل مایحتاج گرفته تا پروارکردن گوسفندانی که در روزهای آغازین ذبح می‌شوند و خوراک سفره‌های این ماه را فراهم می‌کنند. در میان ترکمن‌ها رسم است خانواده‌هایی که از نظر مالی وضعیت بهتری دارند، چند عدد گوسفند را از پیش پروار می‌کنند و در اولین روز ماه رمضان ذبح می‌کنند و از گوشت آنها برای تهیه غذاهای این ماه استفاده می‌کنند. 

هرچه زمان به رؤیت هلال ماهِ نو نزدیک‌تر می‌شود، انتظار جمعی نیز پررنگ‌تر می‌شود؛ انتظاری که در فرهنگ شفاهی هم بازتاب دارد و در قالب شعرها و نغمه‌هایی خوانده می‌شود که از آمدن ماه رمضان خبر می‌دهد؛ ماهی که با خود هم‌زمان نشانه‌های سوگ و سور را می‌آورد و زیست روزمره را برای ۳۰ روز، در نظمی دیگر قرار می‌دهد.

ترکمن ها با هیجان ماه رمضان را به انتظار می نشینند و شعری می‌خوانند با این مضمون:

آرازه گَلدی ایلَندَن
توتایشان خَلقنگ بیلَندَن
اولم، اولم وَیانده
بَیرم آلدی اَلَندَن

که یعنی: «ماه رمضان آمد از ایل خودش / گرفت از کمر مردم / مردم گفتند: مُردم مُردم / ماه بَیرم گرفت از دستش» 

با دیده‌شدن هلال ماه، آنچه هفته‌ها پیش تدارک دیده شده بود، به جریان زندگی راه پیدا می‌کند. در میان همین جزئیات است که ماه رمضان، آرام و تدریجی، در زیست ترکمن‌ها استقرار پیدا می‌کند و در امتداد عادت‌ها و باورهایی ادامه می‌یابد که شاید به اندازه گذشته فراگیر نباشند، اما هنوز ردشان در فرهنگ عامه مردم قابل مشاهده است.

پی‌نوشت: این گزارش با استفاده از اطلاعات مقاله «رمضان در میان اهل سنت گنبدکاووس و بندر ترکمن» منتشرشده در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به تنظیم آمنه جاوید، تهیه شده است.